(Aleksandryt, Kocie oko)

Chryzoberyl – dwie odmiany tego minerału mają zastosowanie w jubilerstwie.

Jedna z nich – aleksandryt – odznacza się wyjątkową wśród minerałów własnością zmiany barwy, w zależności od rodzaju światła: inną barwę ma w świetle dziennym, a inną w sztucznym.

Drugą odmianę stanowi tzw. kocie oko (cymofan), charakteryzujący się falistym odblaskiem. Nazwa chryzoberyl pochodzi od greckiego chryzos – złoty i beryllos – beryl, cymofan – od greckiego kyma – fala i faino – pokazuje.

Chryzoberyl jest tlenkiem berylu i glinu, zawiera nieraz domieszki żelaza, tytanu i chromu. Zielone zabarwienie aleksandrytu jest spowodowane domieszką chromu. Podobną jak aleksandryt zmianę barw wykazują roztwory soli chromowych, które w świetle dziennym są barwy niebieskawozielonej, a w świetle sztucznym przyjmują barwę czerwonawą. Takie samo zjawisko można zaobserwować i w roztworach soli wanadu, który w postaci drobnych domieszek znajduje się w syntetycznych korundach używanych do imitacji chryzoberylu. Chryzoberyl nie topi się w płomieniu palnika. Nie rozpuszcza się w kwasach.

Chryzoberyl krystalizuje w układzie rombowym. Tworzy często zbliźniaczone kryształy kształtu sercowatego lub kryształy pseudoheksagonalne. Postać taką mają aleksandryty z uralu.

Chryzoberyl ma niewyraźną łupliwość w trzech kierunkach, przełam muszlowy, twardość 8,5 w skali Mohsa, gęstość 3,5 – 3,8 g/cm³. Barwa chryzoberylu jest zielonawobiała, zielonawożółta lub szmaragdowozielona, niekiedy żółta lub brunatna; rzadko jest on bezbarwny. Chryzoberyl jest przezroczysty do przeświecającego. Połysk ma szklisty, na przełamie tłusty.

Chryzoberyl występuje w pegmatytach granitowych i łupkach mikowych, a także w postaci drobnych otoczaków w złożach wtórnych, w żwirach i piaskach. Pospolicie chryzoberyl występuje w Brazylii (Minas Novas, Minas Gerais), na Sri Lance i Madagaskarze, jak również spotyka się go na Uralu, w Rodezji, USA i Kanadzie. Okazy chryzoberylu w złożach wtórnych znaleziono również na Dolnym Śląsku. Dzięki niezwykłym właściwościom optycznym szlachetne odmiany chryzoberylu są bardzo popularne.

Cytrynowożółte i jasnozielone odmiany chryzoberylu znaleziono w Brazylii, bezbarwne, przezroczyste, występują w Birmie (Magok) i na Złotym Wybrzeżu w Afryce. Aleksandryt był przez szereg lat ulubionym kamieniem w Rosji. Znaleziony na Uralu w 1833 roku został nazwany imieniem późniejszego cara Aleksandra II. Stosowany wyłącznie w celach jubilerskich, pod względem gospodarczym nie przedstawia jednak wielkiego znaczenia. Aleksandrytom nadaje się szlif brylantowy lub schodkowy, natomiast kociemu oku – postać okrągłego lub owalnego kaboszonu.

Jubilerzy określają niekiedy chryzoberyl nazwą chryzolit, chociaż jest to nazwa szlachetnej odmiany oliwinu, lub chryzolit brazylijski, a niebieskim aleksandrytem nazywają niektóre odmiany szafiru.

Niekiedy stosuje się nazwę chryzoberyl chryzolitowy. Używane jako imitacje chryzoberylu niektóre syntetyczne korundy lub spinele nazywa się niewłaściwie chryzoberylami lub syntetycznymi aleksandrytami. Kocie oko chryzoberylowe nazywane jest niekiedy wschodnim, indyjskim lub cejlońskim, cymofanem lub wschodnim chryzolitem.

Należy pamiętać, że kocim okiem nazywana jest również odmiana kwarcu, zwana kwarcowym kocim okiem. kocim okiem zachodnim, bawarskim lub węgierskim. Dzięki wyraźnie różnej gęstości i twardości minerały te można łatwo rozpoznać. Ponadto znane są kocie oka korundowe, berylowe, turmalinowe, opalowe, diopsydowe, skapolitowe i sillimanitowe; nie mają one jednak większego znaczenia. Kocim okiem południowoafrykańskim nazywa się włóknistą odmianę krokidolitu.

Pewne podobieństwo do kociego oka mają niektóre odmiany bronzytu. Chińskim kocim okiemnazywane są na wyspach Oceanu Spokojnego barwne skorupy ślimaków, które są osadzane w pierścieniach, bransoletach i szpilkach. Spośród odmian chryzoberylu najwyższą cenę osiągają aleksandryty. Zbliżona choć zazwyczaj niższa jest cena kociego oka, a najniższa – chryzoberylu barwy żółtej. Syntetyczne chryzoberyle nie mają znaczenia handlowego.

Dodaj komentarz